Cứu dữ liệu là quy trình lấy lại file từ ổ cứng, SSD, thẻ nhớ, USB hoặc RAID khi chúng hỏng, bị xóa, format hay không nhận. Có hai nhóm nguyên nhân: lỗi logic (phần mềm, hệ thống tập tin) và lỗi vật lý (linh kiện hỏng). Dừng dùng thiết bị sớm sẽ tăng cơ hội.
Dữ liệu mất thường có hai kiểu nguyên nhân
Cùng là "mất file" nhưng cách xử lý khác hẳn nhau tùy lỗi nằm ở đâu.
- Lỗi logic: ổ cứng vẫn quay và máy vẫn nhận, nhưng bảng phân vùng hỏng, hệ thống tập tin báo RAW, file bị xóa, bị format, hoặc do virus. Dữ liệu thường vẫn còn trên bề mặt lưu trữ, chỉ là cách tìm ra nó bị mất.
- Lỗi vật lý: đầu đọc ổ cứng cơ hỏng, đĩa từ xước, bo mạch cháy, chip nhớ SSD hoặc bộ điều khiển hỏng, thẻ nhớ gãy. Ở đây phải sửa hoặc thay linh kiện, thường trong môi trường chuyên dụng.
Dấu hiệu cho thấy nên dừng lại
Những biểu hiện sau cảnh báo rằng cứ dùng tiếp có thể làm tình hình tệ hơn:
- Ổ cứng cơ phát tiếng lách cách, rít, hoặc quay lên rồi tắt liên tục.
- Máy treo, đơ khi mở thư mục, hoặc chỉ ổ này nhận được lúc có lúc không.
- Báo lỗi cần format mới dùng được.
- Dung lượng hiển thị sai, hoặc ổ báo 0 byte.
- SSD biến mất khỏi hệ thống hoặc đột ngột chỉ nhận dung lượng rất nhỏ.
Gặp các dấu hiệu này, việc nên làm là tắt máy, rút ổ ra và ngừng thử thêm.
Việc nên làm ngay
- Ngừng ghi bất cứ thứ gì lên thiết bị bị lỗi, vì dữ liệu mới có thể ghi đè lên vùng chứa dữ liệu cũ.
- Ghi lại tình huống: lỗi xuất hiện sau thao tác nào, có nghe tiếng bất thường không.
- Nếu là lỗi logic và bạn có kinh nghiệm, dùng phần mềm khôi phục, cài và lưu kết quả sang một ổ khác, không phải ổ cần cứu.
- Nếu có tiếng kêu lạ hoặc ổ không nhận, đừng tháo mở, đừng cho vào tủ đông hay thử mẹo trên mạng.
Quy trình tại nơi cứu dữ liệu chuyên nghiệp
Một nơi làm việc nghiêm túc thường chẩn đoán trước để xác định lỗi, báo khả năng và phạm vi dữ liệu có thể lấy lại, rồi mới tiến hành. Với lỗi vật lý, thiết bị được xử lý ở môi trường phù hợp, tạo bản sao ảnh (image) của ổ rồi làm việc trên bản sao để hạn chế rủi ro cho ổ gốc. Cuối cùng là kiểm tra danh sách file lấy lại được, và khách hàng xác nhận trước khi nhận dữ liệu.
Không nơi nào có thể cam kết lấy lại 100% dữ liệu trong mọi trường hợp. Nếu ổ bị ghi đè hoặc chip bị hỏng nặng, kết quả có thể chỉ một phần.
Khi nào tự làm được, khi nào không
- Tự thử được: xóa nhầm file trên ổ còn nguyên, thùng rác, lỗi nhẹ hệ thống tập tin, nếu ổ hoạt động bình thường và bạn đã ngừng dùng.
- Nên dừng lại: ổ có tiếng kêu, không nhận, nhiễm mã độc mã hóa, RAID hỏng, SSD không nhận, dữ liệu rất quan trọng và không có bản sao lưu.
Khi dữ liệu thật sự quan trọng, bạn nên liên hệ đơn vị cứu dữ liệu càng sớm càng tốt và chỉ mang đúng thiết bị gặp lỗi, đồng thời cho biết thao tác đã làm để họ đánh giá chính xác.
Khi phát hiện mất dữ liệu, thao tác tốt nhất là không làm thêm gì với ổ đó cho đến khi biết chắc nguyên nhân. Mỗi lần thử bừa đều có thể làm cơ hội cứu giảm đi.
Đang mất dữ liệu quan trọng? Kỹ thuật viên PCTech hỗ trợ tại TP.HCM.
Câu hỏi thường gặp
Dữ liệu bị xóa vĩnh viễn có lấy lại được không?
Thường có thể, miễn là vùng chứa chưa bị ghi đè. Khi xóa, hệ thống chủ yếu đánh dấu chỗ trống chứ chưa xóa nội dung ngay. Tuy nhiên với SSD có TRIM, khả năng này giảm đáng kể.
Lỗi logic và lỗi vật lý khác nhau thế nào?
Lỗi logic nằm ở cấu trúc dữ liệu, phân vùng hoặc hệ thống tập tin, phần cứng vẫn hoạt động. Lỗi vật lý là linh kiện hỏng như đầu đọc, bo mạch, chip nhớ, cần can thiệp phần cứng mới đọc được dữ liệu.
Có nên mở ổ cứng ra xem không?
Không. Ổ cứng cơ có đĩa từ và đầu đọc rất mỏng, chỉ cần bụi hoặc chạm nhẹ là hỏng thêm. Việc mở ổ cần thực hiện trong môi trường sạch với dụng cụ chuyên dụng, không thử ở nhà.
Sao lưu có thay thế được cứu dữ liệu không?
Sao lưu đúng cách là cách phòng ngừa tốt nhất, vì bạn lấy lại ngay từ bản sao thay vì phải cứu. Nhưng bản sao lưu phải được kiểm tra khôi phục thử định kỳ, nếu không có thể mất vẫn mất.
Bài viết liên quan
- Mất dữ liệu: những điều tuyệt đối không nên làm
- Ổ cứng kêu tách tách: nguyên nhân và xử lý
- Xóa nhầm file có khôi phục được không
- Phần mềm khôi phục dữ liệu: dùng thế nào cho đúng
- Clean room là gì? Vì sao cứu ổ cứng cần phòng sạch
